Een rondje langs de velden

Over de onzin online

In de deelsessie Clickbait versus kraanwater overspoelen Joey Scheufler en Roberta Hofman hun toehoorders met een bak aan desinformatie. Ze laten verschillende filmpjes van influencers zien die ons waarschuwen voor de gevaren van ons drinkwater.

Scheufler is econoom, socialemedia-expert en een van de oprichters van Dokters vandaag, een platform dat betrouwbare medische informatie wil verspreiden als tegenwicht tegen de desinformatie online. “We worden op sociale media nu vaak voorgelicht door leken. De meeste artsen en wetenschappers maken immers geen video’s, want die zijn gewoon aan het werk.”

Hij start een filmpje van het account Leef Bewust Nederland waarin een man aan de hand van tientallen nieuwskoppen van betrouwbare nieuwsbronnen ons bang probeert te maken voor ons drinkwater. Ons water is heerlijk, gezond en veilig zeggen verschillende experts in het filmpje. Maar aan de andere kant is er ook van alles aan de hand: met bijvoorbeeld medicijnresten en pfas en de zorgen die de sector daarover uit in de media.

“Er zitten wat kernen van waarheid in zijn verhaal,” analyseert Roberta Hofman, onderzoeker bij KWR. “Maar hij haspelt wel wat dingen door elkaar. Rioolwaterzuiveringen kunnen medicijnen er inderdaad niet altijd goed uitfilteren, maar dat is iets anders dan de drinkwaterzuivering. En pfas, tja, dat is een veel te ingewikkeld verhaal om in het kort uit te kunnen leggen.”

Scheufler herkent die strategie. “Dit soort mensen verzamelen vaak heel veel informatie bij elkaar, informatie die betrouwbaar oogt. Die gooien ze op een hoop en dan zit er ergens wel een kern van waarheid in. Maar die waarheid is verpakt in een hoop onzin.”

Droogte, doemdenken en dilemma’s

We moeten met z’n allen leren omgaan met te veel en te weinig water, zo laat hydroloog Niko Wanders zien in de deelsessie Droogte, doemdenken en dilemma’s. Maar het lijkt erop dat alleen het delen van de feiten daarvoor niet genoeg is. We weten dat we de komende tijd vaker te maken krijgen met droogte, wateroverlast, extreem weer en met een toenemende watervraag. Toch vinden we het moeilijk om daarnaar te handelen.

Dat komt omdat we heel veel beslissingen automatisch nemen. Met systeem 1, legt Bas Erlings uit. Systeem 1 is ons snelle, automatische denken op gevoel en gewoonte. Systeem 2 is het langzame, bewuste deel dat pas in actie komt als we echt gaan nadenken). De voormalige VVD-campagnestrateeg is een autoriteit op het gebied van strategische communicatie en laat zien dat als we iets willen veranderen we ons op dat systeem 1 moeten zien te richten. Zoals Red Bull bijvoorbeeld ook deed: met een kleiner blikje, een hoge prijs en de pay-off ‘geeft je vleugels’ worden er nu jaarlijks miljarden blikjes van verkocht.

Het populisme speelt ook goed in op systeem 1. Het richt zich op de korte termijn en eenvoudige oplossingen en neemt actief afstand van partijen die zich op de lange termijn richten. “Terwijl dat rechtstreeks in tegenspraak is met wat we nodig hebben om dingen voor elkaar te krijgen.” Een van de weinige dingen waarmee je mensen wel van het belang van die lange termijn kunt overtuigen is je richten op het goede doen voor de generaties na ons. “Mensen zijn bereid om de rotzooi niet door te schuiven naar hun kinderen.”

Zijn aanmoediging aan de drinkwatersector is: snappen hoe mensen werken en vervolgens systeem 1 bewerken om aan het juiste gedrag te komen. “We moeten het in elk geval niet doen zoals we het altijd deden, want dat werkt niet.” Daarom zetten de drinkwaterbedrijven zich de komende periode in om op social media als Instagram en TikTok uit te leggen hoe het wél zit, daar waar de desinformatie het grootst is.

Brussel aan de bron

We gaan door naar de volgende deelsessie, waarin Jan van der Steen, lobbyist voor de (drink)watersector in Brussel, en Tijn Sadee, journalist en Europa-expert, bespreken hoe beslissingen over drinkwater vaak niet in Nederland worden genomen, maar in vergaderkamers in de Europese hoofdstad. Zij volgen daar dagelijks hoe beleid tot stand komt en hoe belangen met elkaar botsen. Hun eerste waarschuwing is meteen helder: in Brussel ben je “op tijd totdat je te laat bent”. Wie te laat aanhaakt, heeft weinig meer in te brengen.

Volgens Sadee is de Europese watersector goed georganiseerd. “Je ziet hier veel mensen uit de sector rondlopen,” zegt hij. “Ze werken samen met andere publieke dienstverleners.” Het draait om bereik, om regelgeving over stoffen die wel of niet zijn toegestaan, en om het slim koppelen van je eigen verhaal aan bredere Europese thema’s.

Tegelijkertijd schetsen de twee een nuchter beeld van de Brusselse realiteit. “De waarheid is cynisch: je komt elkaar steeds tegen, dus iedereen kent elkaars verhaal ondertussen wel een beetje.” Terwijl de wereld in brand lijkt te staan door geopolitieke spanningen en internationale crises, lopen op de achtergrond honderden dossiers door. Media-aandacht komt vaak pas wanneer het voor een groot publiek spannend wordt. “Dan bellen ze pas,” zegt Sadee, “liefst laat op de avond.”

Van der Steen benadrukt het belang van timing. “De meeste invloed heb je als er nog niets is besloten.” Zonder toegang, zonder ‘binnenwipper’, ben je volgens hem kansloos. “Als je niet aan tafel zit, sta je op het menu,” zegt Sadee.

Lobbyen is daarmee geen eenmalige actie, maar een voortdurend proces. Steeds opnieuw je punt maken, de juiste momenten herkennen en verbinding zoeken. Niet alleen voor het belang van de sector, maar, zoals Van der Steen het noemt, “voor een betere wereld”.

Voorbereid zijn op wat je niet kunt voorspellen

In de vierde deelsessie spreken Derek de Vries en Tom Compaijen over een thema dat steeds vaker opduikt in gesprekken over water en infrastructuur: weerbaarheid. De Vries, oprichter van Wees Voorbereid, en Compaijen, trainer en crisismanager, bouwen hun verhaal op rond drie lijnen: persoonlijke weerbaarheid, crisismanagement en communicatie, en de rol van nieuwe technologie zoals AI. Toch ligt de nadruk deze avond vooral op dat eerste: voorbereid zijn op wat je niet kunt voorspellen.

“Je kunt je op twintig scenario’s voorbereiden,” zegt Compaijen, “en dan gebeurt nummer eenentwintig.” Het gaat volgens hem niet om het afvinken van lijstjes, maar om het ontwikkelen van een manier van denken die bij elke crisis toepasbaar is. De Vries sluit daarbij aan. Weerbaarheid begint bij mensen zelf, bij stressbestendigheid, overzicht houden en weten wat te doen als systemen uitvallen.

Een voorbeeld dat wordt genoemd is de mogelijke “blackout”: grootschalige uitval van stroom en communicatie. Het besef groeit dat zulke scenario’s niet alleen theoretisch zijn. In een wereld vol geopolitieke spanningen, cyberdreiging en desinformatie kunnen vitale voorzieningen plotseling kwetsbaar worden.

De sprekers schetsen hoe Nederland als transportland een sleutelrol speelt in internationale conflicten, en hoe verstoring van ziekenhuizen, netwerken en overheidsdiensten grote gevolgen kan hebben. Maar hun boodschap blijft nuchter: juist daarom is voorbereiding geen luxe, maar noodzaak. Niet om angst aan te wakkeren, maar om rust te bewaren wanneer het erop aankomt.